گزارش برنامه یک روزه کویر مرنجاب و شهر زیرزمینی نوش آباد- 19 دیماه 93

نکاتی که در این سفر قابل توجه بود، تخریب بیش از حد محیط زست و میراث فرهنگی منطقه و تغییر کاربری های آنها بود که وقتی با آخرین سفرم در 8 سال پیش مقایسه می کردم، آه از نهادم برمیخواست و به خود می گفتم که وقت خداحافظی با طبیعت مرنجاب هم فرا رسیده...متاسفانه !

آن آسمان آبی و هوای تمیز و سکوت کویر جای خود را به گرد و خاک و سر وصدا و ایجاد خطر و بوی دود اگزوز آفرود سواران بی ملاحظه داده است... کاروانسرای شاه عباسی نیز تغییر کاربری داده شده و به چشم سوپر مارکت و رستوران و اقامتگاه به آن دیده می شود. محوطه اطراف آن نیز تغییرات وسیعی کرده و ساخت و سازهای نازیبا و بی سلیقه ای در اطراف آن استخر زیبای سالیان گذشته صورت گرفته... همه و همه برای کسب درآمد و با ادعای مالکیت شخصی زمینها! مگر میراث فرهنگی و محوطه اطراف آنها مالکیت شخصی دارند و آیا نمی توان سازمان میراث فرهنگی آنها را  بخرد و تملک کند؟! تنها نظارتی که به مرنجاب هست، گرفتن ورودیه در ابتدای جاده خاکی آران و بیدگل بوده که آن هم با توجه به حضور ماشینهای شخصی متفرقه و حتی افراد معتاد در محل کاروانسرا (وجود سرنگ تزریق در دستشویی ها) جای سوال دارد که ضابطه اش چیست؟

دریاچه نمک هم کاملا خشک بود و با ماشین می شد تا جزیره سرگردان رفت! این نشانه کم آبی های سال گذشته بوده که تاثیر خود را در اینگونه مناطق بوضوح نشان می دهد.

در ادامه توضیحات مربوط به مناطق بازدید شده به همراه عکسها ذکر می شود.

 کویر مرنجاب:

کویر مرنجاب در شمال شهرستان آران و بیدگل از توابع شهرستان کاشان در استان اصفهان قرار دارد. مرنجاب در اصل نام کاروانسرا و قناتی بوده است که در زمان شاه عباس صفوی بنا نهاده شد و پس از آن مناطق پیرامونی آن به کویر مرنجاب شهرت یافته است. در اصل منطقه مرنجاب جزیی از بیابان بند ریگ است و در شمال آن واقع شده است. این کویر از شمال به دریاچه نمک مسیله (آران و بیدگل) , از غرب به کویر مسیله و بیابان آب شیرین، از شرق به بیابان پشت ریگ و پارک ملی کویر و از جنوب به بیابان بندریگ و تپه های ماسه ای روان این بیابان و شهرستانهای آران و بیدگل و کاشان محدود می شود .ارتفاع متوسط کویر مرنجاب از سطح آبهای آزاد در حدود 850 متر می باشد . قسمت عمده این کویر پوشیده از تپه های شنی و ریگزار است . کویر مرنجاب از نظر پوشش گیاهی بسیار غنی است . عمده پوشش گیاهی منطقه شامل گیاهان شور پسند از جمله درختهای گز و تاغ و بوته های قیچ  است . پوشش جانوری منطقه به دلیل وجود آب و غذای نسبتا فراوان بسیار غنی است . از جمله حیوانات موجود می توان به گرگ , شغال , کفتار , روباه شنی , گربه شنی , بزمجه , آفتاب پرست , انواع آگاما ، لاسرتا، گکو , مار , عقرب , تیهو , عقاب , شاهین و ... اشاره کرد . در سالهای اخیر یک جفت پلنگ نیز در منطقه مرنجاب مشاهده شده است. 

 

تاریخچه منطقه:
 
 جاده آران و بیدگل به مرنجاب و دستکن یکی از راههای ارتباطی بوده که اصفهان را به شهرهای کاشان، یزد، مشهد و تهران متصل می ساخته است. در زمان صفویه مسیر اصفهان(پایتخت) و مشهد از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. مسیر مرنجاب، اصفهان را از طریق کاشان به جاده سنگفرش اصفهان-مشهد متصل می ساخته است. این مسیر از گرمسار به طرف پایین منحرف شده و تا قصر بهرام و سیاهکوه ادامه می یابد و با دور زدن دریاچه نمک از سمت شرق آن ، به جاده دستکن متصل می شود. دستکن در ادامه مسیر مرنجاب، محل انشعاب جاده ای بوده که کاشان را به گرمسار و ورامین مرتبط می ساخته و شاخه ای به طرف اردستان و شاخه ای به جانب یزد ادامه می یافته است. مجموعه این مسیرها به عنوان جاده های فرعی برای اتصال به جاده ابریشم در بخشی که دامغان را به ری متصل می نموده، عمل می کرده است.

وجه تسمیه:

 پس از ساخت کاروانسراها، تامین آب مورد نیاز آن از ملزومات بوده است. آب مرنجاب توسط یک قنات به طول 2500 متر از قسمت شمالی کاروانسرا و در زمینهای سست ماسه ای تامین گردیده است. کندن چاه های متعدد در این زمینهای ماسه ای به قدری مشقت بار بوده است که این منطقه به مرد رنج آب مشهور میگردد و در مرور زمان برای سادگی تلفظ به مرنجاب تغییر می یابد.

 

 

 دریاچه نمک آران و بیدگل:

 دریاچه نمک در شمال کاروانسرای شاه عباسی و دارای فرمی شبیه به مثلت است که که راس آن به سمت شمال است. قاعده آن در حدود 65 کیلومتر و ارتفاع این مثلث 60 کیلومتر است.زمین این دریاچه پوشیده از رسوبات نمک است که بر اثر انباشته شدن سیلابها و ابهای سطحی در طول قرنها پدید آمده است . عمق نمک این دریاچه بین 5 تا 54 متر متغیر است که توسط لایه های خاک رس از یکدیگر جدا شده اند و بر روی حجم وسیعی از آبهای زیرزمینی شور شناور است. با هر بار بارش و تبخیر آب در این دریاچه , نمکهای موجود کرت بندی های زیبایی به شکل پلیگون تشکیل می دهند که دیدن مناظر آن خالی از لطف نیست .دریاچه نمک آران در اکثر ماه های سال خشک و پوشیده از نمک است . در ماه های بارندگی ارتفاع آب این دریاچه در بعضی از مناطق به 2 سانتی متر میرسد ولی پس از تابش خورشید به سرعت تبخیر می شود . رودهای مهمی که به این دریاچه وارد می شوند در سمت شمال و مغرب قرار دارند که عبارتند از: رود شور، رود کرج، جاجرود، حبله رود و قره سو.


 زمینهای اطراف این دریاچه به شدت باتلاقی می باشند که وسعت باتلاقها در منطقه غرب دریاچه به مراتب وسیعتر از مناطق دیگر آن است . از جمله مناطق باتلاقی این دریاچه می توان به حوض قیلوقه در شرق و یا باتلاق دو کویری در منطقه جنوب شرقی دریاچه اشاره کرد . تا کنون از نمک موجود در این عرصه بسیار گسترده برای مصارف صنعتی مورد استفاده قرار گرفته است. این در حالی است که به استناد تحقیقات انجام گرفته در خصوص ترکیبات تشکیل دهنده نمکهای دریاچه ، موادی از قبیل سدیم کلرید، سدیم سولفات ، منیزیم کلرید و منیزیم سولفات از جمله بارزترین و مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده این منبع عظیم خدادادی به شمار می آید.منیزیم از نظر فراوانی هشتتمین عنصر در قشر خارجی زمین به شمار می آید و اغلب این فلز ، بصورت ترکیبهای محلول در آب دریاها و یا بصورت سنگ معدن منیزیم کلرید ، در طبیعت یافت می شود . میزان منیزیم استحصالی از آب دریا تنها 0/2تا 0/3 درصد می باشد. نتایج حاصل از تحقیقات انجام گرفته پیرامون ترکیبات منیزیم دریاچه نمک ، میز ان منیزیم استحصالی را 35 تا 50 برابر منیزیم آب دریا ( یعنی 10 تا 14/7 درصد ) نشان می دهد.
 بنابراین شورابه های دریاچه نمک یکی ازغنی ترین معادن و منابع عظیم تولید منیزیم به شمار می آید.
  

 

 جزیره سرگردان:

 پس از ورود به دریاچه نمک، کوه کم ارتفاعی در دید شمال شرقی خودنمایی میکند که کاملا توسط قشر سفید نمک احاطه شده است.این جزیره که بلندترین نقطه آن در حدود 808 متر بالاتر از سطح دریای آزاد است از سنگهای متخلخل آتشفشانی تشکیل شده است و عاری از هرگونه پوشش گیاهی است . مناظر دریاچه نمک از فراز این جزیره آنچنان بدیع و زیباست که هر بیننده ای را مجذوب خود می نماید . اطلاق نام سرگردان به این خاطر است که وقتی از فاصله دور به این جزیره نگاه می کنید، دو انتهای جزیره در افق محو می شوند و منظره ای مانند کشتی سرگردانی در دریای بیکران کویر پدید می آورند .
 
 محو شدن دو انتها به علت پدیده سراب و انعکاس نور و در نتیجه آن خطای دید است . پیشینیان معتقد بودند که این جزیره دایما در حال حرکت است و از جایی به جای دیگر نقل مکان می کند . لازم به ذکر است زمینهای اطراف این جزیره دارای رطوبت بالا و باتلاقی است. از این رو حرکت به سمت جزیره باید با رعایت نکات ایمنی همراه باشد.

 

 

چاه دستکن (دست کند):

 در فاصله 4 کیلومتری شرق کاروانسرا ، چاه آب شیرینی قرار دارد که به چاه دستکن شهرت دارد. وجود آب شیرین در این چاه بدلیل وجود فیلترهای عظیم ماسه ای طبیعی است که شورابه های زیزمینی را تصفیه کرده و آب نسبتا گوارایی با درصد نمک پایین در دسترس قرار میدهد. 

 

شهر زیرزمینی اویی نوش آباد:

 تاریخ ایجاد و استفاده از این بنا به دوران ساسانی و اوایل اسلام می رسد (1500 سال پیش) برمیگردد که در دورانهای بعد یعنی سلجوقی تا صفویه و حتی قاجار نیز مورد استفاده بوده است . در زمان قاجاریه ، سیلاب شدیدی باعث مدفون شدن این شهر زیرزمینی با گل و لای می گردد و به مرور به دست فراموشی سپرده می شود تا اینکه 10 سال پیش بطور اتفاقی توسط شخصی که در منزل خود مشغول کندن چاه بوده، کشف می گردد و با کاوشهای باستانشناسی بعدی که هنوز هم به دلیل وجود خطر ریزش (به دلیل قرار گرفتن در زیر شهر فعال فعلی نوش آباد) به کندی ادامه دارد، پی به عظمت آن برده می شود.

آنچه به نام شهر زیر زمینی معروف است در واقع ساختارهای متراکم، پیچیده و گسترده ای چون دالانهای باریک تودرتو و اتاقهایی با ابعاد کوچک است که در سه طبقه ساخته شده است و مجموع طول دالانهایی که تابحال کشف شده، به 4 کیلومتر می رسد. مجموعه اویی در زیر بافت قدیم شهر شکل گرفته و تا سطح کنونی شهر نیز گسترده شده است. وسعت این شهر به دلیل ارتباط میان محلات و حفاظت از جان و مال مردم در مواقع ناامنی زیاد بوده و در دو سطح افقی و عمودی گسترش یافته است. این معماری دست کن در شهر نوش آباد با واژه ” اویی ” نامیده می شود.

غیر از ورودی تازه تاسیس فعلی که از کنار آب انبار به طبقه وسطی این شهر راه داده شده است ، ارتفاع تمام قسمتهای اویی به قد طبیعی یک انسان و بین ۱۷۰ تا ۱۸۰  سانتیمتر است. بر سطح دیوارها و در فواصل اندک، جای پیه سوز به چشم می خورد. در بعضی قسمتها نیز درون دیوار، سکو های کوتاهی جهت نشستن ایجاد شده است که در بعضی از اتاقها تبدیل به طاقچه جهت قرار دادن اشیاء می شود.

سیستم تهویه شهر زیر زمینی نوش آباد از طریق کانالهایی بوده که در طبقه اول و به سطح زمین ایجاد شده است .چاه های مرتبط طبقات، علاوه بر عملکرد عبور و مرور، باعث جریان یافتن هوا در طبقات پایین می شده است . این عمل در مورد چاههای قنات نیز مصداق دارد .

دسترسی به این فضاها ،به دلیل قرار گرفتن در زیر زمین از طریق یک چاه و کانال باریک و کوتاه میسر می گردد. موضوع تدافعی و پناهگاه بودن این نوع معماری که در دل زمین ایجاد شده تأثیر فراوانی بر چگونگی ارایه پلان معماری آن گذاشته است. بنابراین در خصوص ورودی، دسترسی به این فضاها نمی بایست به سهولت انجام بپذیرد. بطوریکه راههای ارتباطی به طبقات بصورت چاههایی سیفون مانند بوده که همگی از کف به کف طبقه بعدی راه داشته اند که این باعث مسلط بودن به دشمنی که می خواسته به طبقه ای وارد شود، می شده است. معماری تدافعی این مکان بسیار هوشمندانه بوده است و تله ها و چاههای کوری نیز تعبیه شده بوده است. راه های ورود به این شهر زیرزمینی در گذشته از داخل خانه ها و قلاع بوده است.

روشنایی این فضاها بوسیله پیه سوز های سفالی بوده و روغن آنها احتمالا از دو عصار خانه تاریخی موجود در نوش آباد تهیه می شده است. در مواقع نا امنی و پناه گرفتن در زیر زمین آب مصرفی اهالی از پایابها و قناتها تامین می شده است. علاوه بر پایابها مسیر اویی ها بگونه ای بوده که در بعضی از قسمتها به قنات مرتبط می شده است .

گفته شده که از خاک حاصل از کندن این دالانهای زیرزمینی در ساخت قلعه های اطراف استفاده شده است که نمونه آن قلعه نوش آباد است که در فاصله کمی از ورودی فعلی شهر زیرزمینی واقع است. اینگونه از جلب توجه دشمن در هنگام ساخت و حفر این شهر زیرزمینی نیز به جهت تولید حجم انبوهی از خاک، می کاسته اند.

شهر زیر زمینی نوش آباد پتانسیل گردشگری بسیار بالایی دارد که متاسفانه با توجه به عدم مدیریت و توجه به میراث طبیعی و فرهنگی کشورمان، این جا نیز در معرض تخریب به واسطه ورود پساب های شهری و فشار ساختمانها و خیابانهای شهری فعلی می باشد و مانع از کاوشهای بیشتر این شهر زیرزمینی شگفت آور گردیده است. آنچه لازم به نظر می رسد، ساختن شهری جدید در کنار بافت قدیمی شهر و تخلیه بافت قدیم آن و ایجاد منطقه گردشگری ویژه با رعایت اصول مربوطه می باشد.

 

 

  کاروانسرای مرنجاب:

 درباره دلایل ساخت این قلعه و کاروانسرا در کنار دریاچه نمک، نقل است که شاه عباس با وجود ایجاد کاروانسرا و قلعه های متعدد در سراسر کشور، در این منطقه تأسیسات دفاعی تعبیه نکرده بود، چون تا آن زمان دشمنان به خاطر دریاچه نمک و گستره کویر، از این سوی به پایتخت هجوم نبرده بودند. حمله ازبکها و افغانها از طریق دریاچه نمک به کاشان که تا اصفهان پیش رفتند، شاه عباس را به صرافت انداخت تا در سال ١٠١٢ قمری سریعاً یک پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کند و جلوی تهدیدات را بگیرد. بالای کاروانسرا به شکل سنگرهای دیدبانی است و ذکر شده است که همیشه ۵٠٠ پاسدار مسلح در قلعه حضور داشتند و امنیت عبور کالا از چین به اروپا و بالعکس را در این منطقه تأمین می کردند.
 در اطراف کاروانسرا حوضچه آبی به طول 50 متر و عرض 15 متر قرار دارد که توسط درختان بید و کوره گز محصور شده است. محوطه این آبگیر در سالهای اخیر به طرز ناشیانه و نازیبایی، آجر فرش شده و تغییر کاربری تجاری داده شده است! در سالهای اخیر اتاقهای کاروانسرای مرنجاب جهت اسکان مسافران مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین در درون کاروانسرا سفره خانه سنتی نا مانوسی تعبیه گردیده است و بطور کلی چهره کاروانسرا از حالت فرهنگی به حالت تجاری و پر از زباله در آمده است.

---پایان---

 نگارنده: وحید سپنج

22 دیماه 93

منابع: برگرفته های شخصی - سایت بیابانهای ایران - سایت نوش آباد  

 

/ 2 نظر / 344 بازدید
فاطمه عابدینی

با سلام و درود واقعاً مطالب و عکس ها بی نظیره. البته در تمام سفرهایی که می روید، زحمت و وقت بسیاری برای به اشتراک گذاشتن تجربه هایتان می گذارید. سپاس فراوان

سمیرا

با سلام . عکس ها گویای زیبایی بکر طبیعت اند...ممنون